Bez miłości

 Kino „moralnego niepokoju”, które spotkało się z dużym uznaniem i sym­patią znacznej części krytyki w roku ubiegłym, nadal owocuje dziełami znaczącymi i godnymi uwagi. Do nich należy przede wszystkim tegoroczny debiut kinowy Barbary Sass „Bez mi­łości", który nie tylko stanowi konty­nuację tego nurtu, ale również po części jego rozwinięcie. Szczególnie jeśli chodzi o tak zwaną kwestię ko­biecą. Już sam fakt, że główną boha­terką w tym filmie jest kobieta, stawia pod znakiem zapytania dotychczaso­we zarzuty pod adresem twórców kina „moralnego niepokoju", że bohaterki ich filmów są postaciami anemiczny­mi i mało znaczącymi. W filmie Barba­ry Sass rzecz się ma zgoła odwrotnie.

„Bez miłości" to zresztą obraz zło­żony, a w dzisiejszej sytuacji nabiera­jący jakby dodatkowych znaczeń. Nie bez powodu społeczeństwo nasze ba­cznie przygląda się dziennikarstwu. Na jego temat i ludzi wykonujących ten zawód, wytworzyło się sporo mi­tów, do których filmowcy także się po części przyłożyli. Osławiony redaktor Maj jest może najbardziej drastycz­nym, ale przecież nie jedynym przykła­dem. A w sytuacji, kiedy dziennikars­two nie tylko ma szansę odegrać swą właściwą rotę, ale także odzyskać spo­łeczne zaufanie, film Barbary Sass stanowi niejako przy okazji dobry punkt wyjścia dla dyskusji.

Bohaterka jest bowiem młodą dziennikarką, której ambicją jest zro­bienie wielkiej kariery. To sposób na życie kobiety wymuszony poniekąd jej wcześniejszymi doświadczeniami, wśród których niepoślednią rolę od­grywa zawód miłosny. Dziewczyna postanawia żyć właśnie „bez miłości" kierując się w swoich działaniach nie­mal wyłącznie wyrachowaniem. Na koniec zresztą ponosi klęskę, co jest niejako koronnym argumentem, że wbrew kobiecej naturze postępować nie sposób, a także jednym z argu­mentów na to, że utwór ten został zrealizowany z „kobiecych" pozycji, przez kobietę zresztą.

Oczywiście moglibyśmy w tym miej­scu abstrahować od profesji tej kobie­ty, gdyż problem, który film porusza wydaje się ogólniejszy. Ale właśnie w tym układzie społecznym, w takich a nie innych realiach, nabiera szcze­gólnej ostrości. Bo przecież zaspoko­jenie ambicji i aspiracji bohaterki od­bywa się niejako kosztem innych lu­dzi. Jest to tym bardziej odrażające, że kosztem ludzi bezbronnych i ufnych, jak chociażby robotnicy, mieszkanki hotelu robotniczego, której zdjęcie zamieszczone w poczytnym tygodniu pociągnie za sobą próbę samobójst­wa. Nie można jednak twierdzić, że główna bohaterka tego filmu jest ko­bietą z gruntu złą. To raczej takie a nie inne doświadczenia tak właśnie ją ukształtowały i kiedy jej koncepcja zrobienia kariery poniesie fiasko, kto wie czy nie będziemy mieli do czynie­nia już z kobietą gruntownie odmie­nioną.

„Bez miłości" zdobył całkiem zasłu­żenie kilka nagród na filmowych festi­walach (w Gdańsku i w Mannheim). Jest to film bardzo dynamicznie reży­serowany; widać w nim niejako fascy­nację autorki amerykańską szkołą re­żyserii, z której przyswoiła sobie chyba wszystkie najlepsze jej strony. Bar­dzo ciekawe jest także aktorstwo od­twórczyni głównej roli, Doroty Stalińskiej, ekspresyjne, wyraziste, czasem nawet przywodzące na myśl kreację Krystyny Jandy w „Człowieku z mar­muru", jedną z najlepszych ról kobie­cych w naszych filmach ostatniego czasu. Obraz godny obejrzenia.

Ale jednocześnie jako kolejna pozy­cja sławnego nurtu w naszym kinie, „Bez miłości" trochę mnie rozczaro­wuje. Bo przecież twórcy tego kina wielokrotnie obiecywali, że w swoich filmach pójdą jeszcze dalej, głębiej. Że nie poprzestaną na analizie, a dojdą do syntezy, że następnym etapem do­raźnej publicystyki filmowej będą dzieła o głębszym ładunku artystycz­nym. Czy film Barbary Sass odpowia­da tym deklaracjom? Otóż w moim odczuciu nie w pełni. Może zresztą zbyt dużo wymagam od debiutanckiego obrazu, który – na co wskazałem wcześniej - niejako naprawia błędy poprzedników ukazując postać kobie­cą z krwi i kości w jej najgłębszych psychologicznych i etycznych uwikła­niach. Obraz ten dodatkowo wydaje się bardzo klarowny, bez potknięć i błędów warsztatowych, jakie zdarza­ły się we wcześniejszych filmach twór­ców nurtu kina „moralnego niepoko­ju". Ale jednocześnie jawi się dość zasadnicze pytanie, czy od twórców tego nurtu nie należy wymagać cze­goś więcej, tego chociażby, co było zawarte w ich słownych deklaracjach. Przecież dużego talentu im wszystkim po kolei bynajmniej nie brak. Także Barbarze Sass, w odniesieniu do któ­rej żałować należy, że dopiero teraz zdecydowała się na pełnometrażowy debiut kinowy, mimo że jej wcześniej­sze dokonania, a również ostatni film, świadczą o niewyeksploatowanych pomysłach i znacznych pokładach lu­dzkiej wrażliwości.

Barbara Sass nosiła się z zamiarem zrealizowania filmu o mężczyźnie - opowiedzianym jednakże z punktu wi­dzenia kobiety. Pomysł się zmienił -będzie film o trzech kobietach, w życiu których mężczyzna też istnieje. Jest to niewątpliwie szansa poszerzenia i po­głębienia optyki nurtu, do którego re­żyserka wpisała się swoim debiutem. Czy jednak będzie to nadał kino „mo­ralnego niepokoju"? W dzisiejszej sy­tuacji trudno cokolwiek przewidzieć. Kino nie stanowi w tym względzie by­najmniej wyjątku.

CEZARY PRASEK

1980